Pad: Natuurtypen / Vochtige bossen (N14) / Rivier- en beekbegeleidend bos (N14.01) / Broekbos / Bedreigingen

Broekbos

Inhoud van deze pagina:

BEDREIGINGEN
Hydrologie is de sleutelfactor
Ontwatering van beekdalsysteem
Verslechterde waterkwaliteit
Wanneer ontstaan problemen?
Wat zijn de gevolgen?
Kansen voor ecologisch herstel
Met bijdragen van
Literatuur

Hydrologie is de sleutelfactor
Voor broekbos is een goede waterhuishouding cruciaal. Verdroging en verslechtering van de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater zijn dan ook de belangrijkste problemen. Deze leiden, al dan niet via verruiging, tot het verdwijnen van kenmerkende soorten. Ernstige verdroging kan ook leiden tot onomkeerbare veranderingen in de basenhuishouding in de bovengrond die aanleiding geeft tot accumulatie van zuur strooisel. Herstel is meestal mogelijk, maar complex en niet zonder risico van mislukking. Het vergt ingrepen in het grondwater- en/of oppervlaktewatersysteem en is maatwerk.
Te hoge waterstanden in het zomerhalfjaar kunnen minstens even funest uitwerken als verdroging en leiden tot compleet afsterven van het bos door zuurstofgebrek en eutrofiëring.

Ontwatering van beekdalsysteem
Verdroging van broekbossen is meestal het gevolg van ontwatering van beekdalen en van het rechttrekken en uitdiepen van beken. Verminderde kweldruk door ontwatering en grondwateronttrekking leidt tot negatieve veranderingen in water- en bodemkwaliteit en daardoor in de soortensamenstelling. Veranderingen in het beeksysteem kunnen leiden tot onnatuurlijke patronen van waterregimes, soms met verhoogde piekafvoeren. Ook dan treden vervolgens grote, meestal ongewenste, veranderingen in de soortensamenstelling op.
Soms zijn in verdroogde broekbossen elzen vervangen door populieren, waardoor het broekboskarakter verloren is gegaan en verruiging bevorderd wordt. Dit probleem speelt in versterkte mate wanneer rabatten, ofwel wallen en greppels, zijn aangelegd ten behoeve van de houtteelt. Veelal zijn dan alleen nog op de greppelwanden hier en daar soorten van het broekbos terug te vinden.

Verslechterde waterkwaliteit
Problemen met de waterkwaliteit zijn afhankelijk van het type van broekbos en hangen samen met de samenstelling van het beekwater, van het grondwater of van beide. Veel beken zijn vermest en voeren hierdoor zowel fosfaat-, sulfaat- en stikstofrijk water als slib aan naar de beekbegeleidende broekbossen. Sulfaat stimuleert de afbraak van organisch materiaal zoals veen, waardoor voedingsstoffen vrijkomen; een proces van interne eutrofiëring. Sulfide, dat gevormd wordt bij reductie van sulfaat, is in hogere concentraties giftig voor de karakteristieke Zwarte elzen, kruidachtige planten en water- en bodemfauna.

Veranderend landgebruik in hogere delen van het landschap kan ook leiden tot toename van voedingsstoffen in het opwellend grondwater. Vasthouden van regenwater in broekbos werkt verzurend en vermestend doordat calcium- en ijzerhoudend grondwater dan wordt weggedrukt door een regenwaterlaag.

Veel broekbosrelicten zijn klein en worden omgeven door landbouwgronden. Ze hebben mede hierdoor extra last van vermesting en versnippering.

Wanneer ontstaan problemen?
Problemen met de waterhuishouding van een broekbos hangen direct samen met het functioneren van het gehele beek- en/of grondwatersysteem waarin dit bos zich bevindt. Bossen in bron- of kwelgebieden zijn zeer kwetsbaar voor veranderingen in waterstand en -waterkwaliteit. Er treden problemen op wanneer het bos in de winterperiode niet meer enige tijd onder water komt te staan en wanneer de waterstand in de zomer tot meer dan enkele decimeters diepte onder het maaiveld in de bodem wegzakt.

De vaak zeer hoge ijzergehalten van uittredend grondwater (kwel) zorgen voor een zekere buffering tegen fosfaatbemesting. Wanneer in broekbossen met fosfaatbelasting niet jaarrond kwalitatief goed (basen- en ijzerrijk, nutriëntenarm) grondwater uittreedt, ontstaan problemen door eutrofiëring. Problemen door eutrofiëring treden ook op in gebieden waar oppervlaktewater wordt opgestuwd en het waterpeil het hele jaar door aan het maaiveld staat. De aanvoer en doorstroming van grondwater nemen dan af, waardoor de aanvoer van basische kationen, vooral calcium en magnesium, en van ijzer afneemt. De aanvoer van deze stoffen heeft een verlagende invloed op de beschikbaarheid van voedingsstoffen. Soms ontstaan problemen doordat - vaak in het kader van herstelmaatregelen tegen verdroging - het water in de zomer te hoog wordt opgezet. Tijdelijk droogvallen in de zomer zorgt namelijk voor oxidatie van ijzersulfiden. Daarbij wordt sulfaat mobiel en kan het in daaropvolgende natte perioden afgevoerd worden. Bovendien worden daarbij ijzer(hydr)oxiden gevormd die fosfaat kunnen binden en daardoor eutrofiëring beperken.

Wat zijn de gevolgen?
Verdroging, vermesting, verzuring en vergiftiging leiden bij broekbossen tot een sterke verruiging en verarming van het ecosysteem. De kenmerkende planten- en diersoorten verdwijnen en maken plaats voor een beperkt aantal algemene ruigtesoorten zoals Grote brandnetel (Urtica dioica), Framboos (Rubus idaeus), Gewone braam (Rubus fruticosus), Hennegras (Calamagrostis canescens) en Pijpenstrootje (Molinia caerulea). Bij ernstige verdroging in beekdalen leidt veraarding veelal tot een onomkeerbare verandering van de standplaats van het broekbos. Dit probleem speelt hier echter in mindere mate dan in het laagveenlandschap - dat heeft te maken met het hogere leemgehalte van de beekvenen.

Wanneer de invloed van kwel en beekoverstroming stopt, maar het milieu wel nat blijft, treedt stagnatie van regenwater op en verzuurt de standplaats. Dan verschijnen Zachte berk (Betula pubescens) en veenmossen (Sphagnum). De associatie Zompzegge-Berkenbroek (40Aa2) kan zich dan ontwikkelen. Dat gebeurt via het tussenstadium Zompzegge-Elzenbroek (39Aa2e); zie natuurtype Veenbos'. Wordt het milieu vochtig tot droog, dan leidt verdroging tot een ontwikkeling richting Zuur droog bos van eiken en beuken (van het Zomereik-verbond). Een combinatie van verdroging en verzuring leidt tot een toename van plantensoorten die kenmerkend zijn voor bossen van droge tot vochtige arme zandgronden, zoals Braam (Rubus fruticosus) en Pijpenstrootje (Molinia caerulea). De ontwikkeling van de vegetatie gaat dan richting Zomereik-verbond (42Aa).

Kansen voor ecologisch herstel
De mogelijkheid voor herstel van broekbos valt of staat met realisatie van het gewenste hydrologische systeem. In veel gevallen is herstel goed mogelijk, maar niet eenvoudig. Het vergt veel hydrologische en ecologische kennis. Ook vraagt het om ingrepen die tot ver buiten het broekbos reiken en die als gevolg van land- en watergebruik in de omgeving minder goed mogelijk zijn. De praktijk heeft uitgewezen dat vernatting zonder herstel van de juiste hydrologische omstandigheden niet kansrijk is. Waar echter volledig herstel van de hydrologie mogelijk is, kan de ontwikkeling van een compleet broekbossysteem voor een bos waarschijnlijk relatief snel gerealiseerd worden: binnen enkele decennia.

Met bijdragen van:
Robbert Wolf, augustus.2006; Patrick Hommel & Rein de Waal, april.2007, Han Runhaar en Renée Bekker namens DT beekdallandschap, oktober 2007.

Literatuur:
Boxman, A.W., H.H. Bartelink, P. Bossenbroek, R.H. Kemmers & A.H.F. Stortelder 2003. Uitvoering van vernattingsmaatregelen op praktijkschaal 1997-2003. Referentie project Koelbroek. Expertisecentrum LNV, Rapport EC-LNV nr. 2003/245-O.

Jalink, M.H., R.H. Kemmers, A.H.F. Stortelder & R.W. de Waal 2004. Referentieproject Springendal/ Korenburgerveen. Samenvatting monitoring 1998-2002. Resultaten Springendal 2002.

Lucassen, E.C.H.E.T. 2003. Biogeochemical constraints for restoration of sulphate-rich fens. Proefschrift Katholieke Universiteit Nijmegen.

Stortelder, A.H.F., P.W.F.M. Hommel, R.W. de Waal, K.W. van Dort, J.G. Vrielink & R.J.A.M. Wolf 1998. Broekbossen, Bosecosystemen van Nederland deel 1. KNNV, Utrecht.

Stortelder, A.H.F., J.H.J. Schaminée & P.W.F.M. Hommel 1999. De Vegetatie van Nederland 5, ruigten, struwelen, bossen. Opulus, Uppsala.

| Bedreigingen | Regulier beheer | Herstelbeheer | Inrichting |

 

Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein Zoeken in de
infobladen

(U gaat naar de
website van
Groen Kennisnet)
Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein
Homepage
Home | Colofon | Print pagina
Zoek binnen deze website