Pad: Natuurtypen / Vochtige schraalgraslanden (N10) / Nat schraalland (N10.01) / Kalkmoeras / Bedreigingen

Kalkmoeras

Inhoud van deze pagina:

BEDREIGINGEN
Verzuring (en eutrofiëring) door verdroging
Verzuring bij veenvorming en toename organische stofgehalte
Vermesting vanuit de omgeving
Eutrofiëring door overstroming
Verruiging en bosopslag door stoppen maaibeheer
Uitsterven populaties

Verzuring (en eutrofiëring) door verdroging
De hoge basenrijkdom van kalkmoerassen is afhankelijk van een kalkrijke bodem dan wel de toestroom van voldoende basenrijk water. Kalkmoerassen zijn dan ook zeer gevoelig voor ingrepen in de waterhuishouding die zorgen voor het wegvallen van de toevoer van zulk water:

Is de voeding door basenrijk grondwater weggevallen, dan gaat de afvoer van basen door inzijgend regenwater overheersen. De buffercapaciteit van de bodem neemt daarbij af doordat kalk oplost en uitspoelt; vervolgens worden basische kationen aan het adsorptiecomplex (zie ecohydrologie: Standplaats fysisch en chemisch) uitgewisseld tegen zuur (H+) en daalt de basenverzadiging zo sterk dat de pH te laag wordt voor de typische kalkmoerassoorten. Dit proces wordt versneld doordat de bodem langere tijd niet met water verzadigd is en er meer regenwater in kan dringen. Probeert men de grondwaterstanddaling te beperken door de afvoer uit het terrein te verminderen, dan bestaat het gevaar dat men juist extra regenwater vasthoudt en ontstaan regenwaterlenzen, wat de verzuring alleen maar versnelt. Deze mechanismen van verzuring komen voor in in alle genoemde landschapstypen.
Hebben we te maken met kalkmoeras in een kwelplas- of opperssysteem dan is niet alleen afname van de stijghoogte van het basenrijke grondwater een bedreiging. Het optreden van kwel van basenrijk water naar de randen van de (periodieke) plassen is in deze systemen afhankelijk van de aanwezigheid van zo’n plas. Blijft plasvorming achterwege door ontwatering in de omgeving of door een – wellicht goedbedoelde – afvoer van het regenwater, dan functioneren deze systemen niet meer en stroomt het basenrijke grondwater buiten het bereik van de wortelzone onder de laagte door.
Verdroging van basenrijke natte gronden gaat meestal samen met (tijdelijke) eutrofiëring: bij een betere aëratie van de bodem treedt in het nog basenrijke milieu snelle afbraak van organisch materiaal op. Daarnaast kan bij pH-daling fosfaat (aan calcium gebonden) in oplossing gaan, zeker indien de bodem arm aan ijzer is. De verhoogde nutriëntenbeschikbaarheid leidt tot een toenemende productie en daardoor verruiging van de vegetatie en het verdringen van de oorspronkelijke soorten door snelgroeiende soorten.

Verzuring bij veenvorming en toename organische stofgehalte.
Veenvorming leidt meestal tot zuurdere standplaatsen. Naarmate veen dikker wordt neemt de weerstand tegen grondwaterstroming toe, waardoor de kwel afneemt of zich naar de randen van het veen verplaatst; de berging van regenwater neemt dan toe. Veenvormende vegetaties zijn dus geen duurzame standplaats voor kalkmoeras. De randen van het veen, waar de kwel zich concentreert, kunnen dat wel zijn.
Ook de vorming van organische stof in een minerale bodem kan al leiden tot verzuring. Als de daarmee gepaard gaande toename van de kationadsorptiecapaciteit niet kan worden gecompenseerd via de aanvoer van basen, dan daalt de basenverzadiging en daarmee de pH. In dat geval kan het raadzaam zijn te plaggen.

Vermesting vanuit de omgeving
Door hun lage ligging en de vaak vrij lokale herkomst van het basenrijke grondwater zijn veel kalkmoerassen zeer kwetsbaar voor de invloed van bemesting in de omgeving. Een geringe extra beschikbaarheid van nutriënten is voor kalkmoerassen immers al relatief groot. Kalium, nitraat en ammonium zijn heel goed oplosbaar en stromen gemakkelijk toe met het grondwater. Maar ook het fosfaatgehalte kan verhoogd zijn. Soms lijkt het mee te vallen als het nitraat door oxidatie van pyriet is omgezet in stikstofgas. Dan zijn de nitraatgehalten laag, maar stroomt sulfaatrijk grondwater toe. Dit sulfaat kan in de moerasbodem weer leiden tot afbraak van organische stof. Het hierbij gevormde sulfide is voor veel planten giftig en kan daarnaast fosfaat vrijmaken uit ijzercomplexen (door verdringing, zie ecohydrologie: Standplaats fysisch en chemisch).
Behalve via het grondwater kan nutriëntenrijk water ook via afspoeling over maaiveld een vegetatie bereiken, bijv. vanaf akkerranden. En natuurlijk kunnen voedingsstoffen inwaaien vanuit de omgeving.

Eutrofiëring door overstroming
Een deel van de kalkmoerassen dankt zijn basenrijkdom aan vroegere overstromingen (kalkhoudende rivierafzettingen, een basenrijk kleidek). Het tegenwoordige beek- en rivierwater bevat echter vaak veel nutriëntenrijk slib. Overstromingen met zulk beekwater of rivierwater zijn daarom ongewenst.

Verruiging en bosopslag door stoppen maaibeheer
Het stoppen met hooilandbeheer leidt tot een verhoogde nutriëntenbeschikbaarheid, doordat strooisel in dit basenrijke milieu snel wordt omgezet. Dit leidt tot een toename van hoogproductieve grassen en kruiden. Daarnaast kiemen allerlei struik- en boomsoorten goed in het laagproductieve kalkmoeras. Worden deze begroeiingen niet meer gemaaid, dan treedt al snel struweel- en bosvorming op met wilgen, elzen en zachte berk.

Uitsterven populaties
Vanwege hun geringe oppervlak en zeer verspreide ligging zijn de populaties van planten- en diersoorten van kalkmoerassen zeer gevoelig voor uitsterven. Soorten kunnen lokaal uitsterven door structurele achteruitgang van standplaatscondities (verzuring, vermesting, verdroging), maar ook door calamiteiten, bijvoorbeeld

Veel plantensoorten kunnen ongunstige omstandigheden wel enige tijd overleven in de zaadbank. Zij lijken dan afwezig maar kiemen weer als een gunstig milieu hersteld is. Maar er zijn ook soorten met kortlevend zaad, deze moeten het terrein dus opnieuw bereiken. Is een lokale populatie eenmaal uitgestorven, dan treedt meestal geen snelle hervestiging op, doordat de dichtst bijzijnde populatie te ver weg is, dieren en zaden zich te langzaam verspreiden en de kans dat ze daadwerkelijk ter plekke komen dus zeer gering is.

| Bedreigingen | Regulier beheer | Herstelbeheer en inrichting |

 

Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein Zoeken in de
infobladen

(U gaat naar de
website van
Groen Kennisnet)
Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein
Homepage
Home | Colofon | Print pagina
Zoek binnen deze website