Pad: Landschapstypen / Droog zandlandschap / Herstelbeheer en Inrichting

Droog zandlandschap

Inhoud van deze pagina:

HERSTELBEHEER EN INRICHTING
Herstelbeheer

INRICHTING
Wildviaducten en verbindingsstroken
Vanouds gradiëntsituaties; ook een gebruiksgradiënt
Nieuwe biotopen
Met bijdragen van

Herstelbeheer
Voor de lage vegetaties is het herstelbeheer van het droge zandlandschap meestal gericht op de terugkeer van de situatie zoals die aanwezig was na de middeleeuwen, dus rond 1500 of 1600. Bij het herstel van bossen wordt enerzijds gestreefd naar herstel van voedselarme pionierbossen zoals het Korstmossen-Dennenbos. Anderzijds is ook herstel gewenst van de bossen met mineralenrijkere bodems die vermoedelijk vóór de middeleeuwen aanwezig zijn geweest. Goed, structureel ‘genezend' milieubeleid én lokale maatregelen zijn nodig om dit herstel te bevorderen.
Zolang het milieubeleid onvoldoende resultaten heeft gebracht, moeten de effecten van de door luchtvervuiling hoge atmosferische deposities met kunst- en vliegwerk worden bestreden in de terreinen. Voor het herstelbeheer is inmiddels een reeks van effectgerichte maatregelen ontwikkeld, zoals plaggen, maaien en bekalken. Vooralsnog gaat het vooral om in de heide toepasbare maatregelen. De herstelmaatregelen moeten, om het gewenste effect te bereiken, vaak op een ingrijpende wijze en grote schaal worden uitgevoerd. Dan biedt het resultaat, de staat van het gebied na de toepassing van de herstelmaatregel, vaak weinig variatie aan biotoop- of standplaatscondities. Vooral voor dieren, maar ook voor een aantal plantensoorten en voor paddenstoelen ontbreken biotopen die ze nodig hebben. Voor een goed resultaat is het nodig om al vóór de uitvoering van herstelmaatregelen een beheersstrategie op te zetten voor de periode die volgt op de toepassing van de herstelmaatregelen én nadrukkelijk ook voor het reguliere beheer. Het gaat dan om een beheer dat extra aandacht besteed aan het verbeteren van de gebreken aangaande de standplaatscondities. Ook een monitoringsprogramma is nodig, om de effecten van herstel- en regulier beheer te kunnen volgen en zonodig het beheer te kunnen bijsturen


Inrichting:

Wildviaducten en verbindingsstroken
Vooral voor de grotere diersoorten die gebaat zijn bij veel rust en ruimte vormt de ruimtelijke inrichting van het droge zandlandschap een knelpunt. Bekend voorbeeld is de inrichting van de Veluwe. Vele hekken, wegen en recreatieterreinen scheiden daar de dierpopulaties, maken uitwisseling onmogelijk of zorgen voor verstoring van rust. Anderzijds ondervinden mensen soms last van groot wild dat die grenzen overgaat: door vraatschade, aanrijdingen en dergelijke. Het oplossen van de spanningen op dit gebied vergt veel overleg en planning op lokaal en soms regionaal niveau. Wildviaducten over snelwegen en verbindingsstroken tussen natuurgebieden moeten de populaties weer met elkaar verbinden. Momenteel wordt op verschillende plaatsen in het droge zandlandschap gewerkt aan zulke wildviaducten en verbindingsstroken. Mede dank zij de ontwikkeling van de Ecologische Hoofdstructuur zijn op diverse plekken grote natuureenheden ontstaan waarvan het droge zandlandschap de basis vormt.

Vanouds gradiëntsituaties; ook een gebruiksgradiënt
In een minder ver gevorderd stadium is het herstel en beschermen van waardevolle gradiëntsituaties in het landschap. Het gaat hier enerzijds om de overgangen tussen de verschillende landschaptypen, bijvoorbeeld overgangen tussen droog zandlandschap en nat zandlandschap of droog zandlandschap en rivierengebied. Maar ook overgangen binnen een landschap horen hierbij, zoals een geleidelijke overgang van droge heide naar heischraal grasland of bos. Gradiëntsituaties zijn vaak zeer soortenrijk, vaak komen er zeer kritische soorten in voor. Ook voor veel dieren zijn dergelijke situaties heel belangrijk. Veel dieren hebben voor het voltooien van de verschillende fasen van hun levenscyclus andere structuurelementen, planten, bodems enzovoort nodig. Voor zulke dieren volstaat een enkel natuurtype niet; een voor hen geschikte biotoop bestaat uit meerdere natuurtypen.
Het droge zandlandschap kende vroeger ook geleidelijke overgangen tussen natuurtypen en bebouwing; een zogenoemde gebruiksgradiënt tussen de woonkernen en de centrale delen op de heide. De menselijke activiteiten zijn daarbij de aanjagers van dynamiek en rust. Zeer intensief gebruikte delen van het droge zandlandschap konden spontaan gaan verstuiven. Zeer geïsoleerde delen konden de successiereeks relatief vergaand voltooien. Hierdoor ontstond een geleidelijke overgang van zeer arme, intensief gebruikte zandvlakten naar relatief voedselrijke en minder uitgeloogde oudere heide en heischrale graslanden. Veel karakteristieke diersoorten van het droge zandlandschap maken gebruik van de combinatie van natuurtypen die zich daarbij vormde. Dit is een combinatie van warme, zandige en droge standplaatsen - dus natuurtype droge heide en zandverstuivingen - en van meer bloemrijkere, productievere standplaatsen - dus natuurtype heischraal grasland. Deze soorten hebben vaak een zuidelijke hoofdverspreiding, op de warmste plekken van het droge zandlandschap kunnen zij nog net voldoende warmte ontvangen om hun levenscyclus snel genoeg te kunnen doorlopen. Deze diersoorten zijn vaak zeer actief, groeien snel en hebben daarom een hoge voedselbehoefte in de vorm van nectar of insecten. Daarom hebben ze behalve een warm en open zandig habitat ook bloem- en prooirijke locaties nodig. In de van nature arme droge zandgronden zijn deze bloemrijke vegetaties ondanks de gebruiksgradiënt toch altijd al vrij zeldzaam geweest. In de laatste decennia zijn deze vegetaties nog veel zeldzamer geworden door de verzuring en vermesting van de droge zandgronden.

Nieuwe biotopen
De ruimtelijke inrichting laat nu een feit onderbelicht: het feit dat ook nu nog menselijke activiteiten zijn die een positieve uitwerking hebben op de natuur in het droog zandlandschap. Zo zijn op veel plekken fietspaden aangelegd met behulp van schelpengruis. Dit heeft een positief effect op de natuur: de randen hiervan zijn nu belangrijke toevluchtsoorden voor allerlei vaatplanten, mossen en paddenstoelen van zwak gebufferde bodem, zowel op de heide als in de bossen. Wanneer zich onder deze vaatplanten belangrijke nectar- of waardplanten bevinden, kunnen deze fietspadranden ook een nieuwe biotoop vormen voor bloembezoekende fauna. Zulke nieuwe biotopen kunnen biotopen die verloren zijn gegaan vervangen. Op militaire oefenterreinen wordt vaak gebrand of breekt spontaan brand uit. Ook dit branden heeft, samen met de bodemomwoeling die daar vaak bij oefeningen plaatsvindt, een positieve invloed op de natuur. Dat geld zowel voor hogere planten zoals Tandjesgras als ongewervelde dieren. Langs de Veluwe zijn oude begraafplaatsen ware paradijsjes voor mossen en paddenstoelen van strooiselarme bodem. Het strooisel wordt hier al vele tientallen jaren consequent weg geharkt. Leem- en zandgroeven zijn vaak hotspots van vele soorten gravende solitaire bijen en wespen. Zeer uiteenlopende plekken fungeren vaak als toevluchtsoorden voor plantensoorten van zwak gebufferde bodem: schuttersputjes, tankbanen, vliegveldjes, brede wegbermen, stenige afvalhopen, ruïnes en afgebroken kerkjes. Al deze plekken waar sprake is van een lichte verstoring dragen tevens bij aan de variatie binnen het landschap. Daarmee dragen ze wellicht ook bij aan een verhoging van het aantal mogelijke te bezetten niches en derhalve de potentiële soortenrijkdom van het gebied. Door met deze positieve effecten rekening te houden bij de inrichting of herinrichting van terreinen of landschappen kan op de lange termijn wellicht een aanzienlijke verhoging van natuurwaarden worden bereikt.

Met bijdragen van:
Emiel Brouwer en Joost Vogels, mei 2008 & Henk Beije, juli 2006.

| Bedreigingen en Beheeropgaven | Regulier beheer | Herstelbeheer en Inrichting |

 

Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein Zoeken in de
infobladen

(U gaat naar de
website van
Groen Kennisnet)
Groen Kennisnet, een netwerk van kennisportalen in het groene domein
Homepage
Home | Colofon | Print pagina
Zoek binnen deze website